FAZLA ÇALIŞMA NEDİR, NE DEĞİLDİR?

(Bölüm 1)

Bu yazı dizimizde 4857 sayılı İş Kanununa kapsamında fazla çalışmanın ve fazla sürelerle çalışmanın ne olduğunu, hangi sürelerde çalışmanın fazla çalışma olarak değerlendirileceğini, yasal düzenlemelerde açıkça yer almamakla birlikte yargı kararları ve iş teftişi uygulamalarıyla fazla çalışma kabul edilen sürelerin neler olduğunu anlatmaya çalışacağız.

Bilindiği üzere, fazla çalışma konusuna ilişkin hükümler 4857 sayılı İş Kanununun 41, 42 ve 43 üncü maddeleri ile 41 inci maddeye dayanılarak hazırlanmış olan İş Kanuna İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinde yer almaktadır.

Çalışma süresine ilişkin hükümler ise 4857 sayılı İş Kanununun farklı maddelerinde yer almakta, ancak genel düzenlemeler bu Kanunun 63 üncü maddesinde ve bu maddeye dayanılarak hazırlanmış olan İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliğinde bulunmaktadır.

Yazımızın içeriği, bahsi geçen düzenlemeler ile yargı kararları ve iş teftiş uygulamaları esas alınmak suretiyle hazırlanmıştır.

1. I) Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Kavramları

Yürürlükte bulunan iş mevzuatımıza göre genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir.

Fazla Çalışma; İş Kanununda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır. Bu tanımdan da anlaşılacağı üzere haftalık kırk beş saati aşan her çalışmanın fazla çalışma olarak nitelendirilmesi mümkün değildir. Bu hususa aşağıda ayrıca temas edeceğiz.

Fazla Sürelerle Çalışma ise haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırk beş saatin altında belirlendiği durumlarda belirlenmiş olan bu süreyi aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalardır.

Örneğin iş sözleşmesi ile normal haftalık çalışma süresinin kırk saat olarak belirlendiğini ve bir iş haftasında işçilerin işyerinde 48 saat çalıştırıldıklarını varsayalım. Bu durumda işçilerin normal haftalık çalışma süreleri olan 40 saatin üzerindeki ve 45 saate kadar yaptıkları çalışmaları (bu örnekte 5 saat) fazla sürelerle çalışma, 45 saatin üzerinde yaptıkları çalışmaları ise (bu örnekte 3 saat) fazla çalışma olarak nitelendirilecektir.

1. II) Haftalık 45 Saatin Aşılmasına Karşın Fazla Çalışma Sayılmayan Durumlar

Yürürlükteki iş mevzuatımıza göre haftalık kırk beş saati aşan her çalışmanın fazla çalışma olarak değerlendirilmesi mümkün değildir.

Esnek çalışma modelleri olarak mevzuatımızda yer alan denkleştirme uygulaması ile telafi çalışması esnasında işçilerin haftalık kırk beş saati aşan çalışmaları, bahsi geçen uygulamaların niteliğinden kaynaklandığı için Kanunen fazla çalışma olarak değerlendirilmeyecektir.

(Aynı durum fazla sürelerle çalışma için de geçerli olup bu hususa ayrıca değinilmeyecektir. Okuyucunun anlatılanı kıyasen fazla sürelerle çalışma için de kabul etmesi yerinde olacaktır.)

1) Denkleştirme Esasına Göre Çalışmalarda:

Bu uygulamada onayları dahilinde işçiler, işin gereği, belirlenmiş bir dönem için normal günlük ve haftalık çalışma sürelerinin üzerinde çalıştırılır. Yoğunlaştırılmış iş haftaları geçtikten sonra ise işçiler diğer haftalarda normalden daha az bir süre çalışarak veya hiç çalışmayarak toplam çalışmaları gereken süreyi denkleştirir. Bu halde denkleştirme dönemindeki haftaların ortalama çalışma süresi normal haftalık çalışma süresine eşit olur.

Örneğin; normal haftalık çalışma süresi 45 saat olan bir işyerinde 8 hafta olarak belirlenen bir denkleştirme döneminde, işçilerin ilk dört hafta 60 saat çalışarak izleyen dört haftada 30’ar saat çalıştırılmaları denkleştirme esasına göre yapılan bir çalışmadır. Bu çalışmada 8 haftalık sürenin sonunda zaten toplamda 360 saat çalışması gereken işçilerin haftalık ortalama çalışma süreleri 45 saat olan normal haftalık çalışma sürelerine eşit olacaktır. [(4 hafta x 60 saat) + (4 hafta x 30 saat) = 360 saat / 8 hafta = 45 saat]

“Önce yoğun çalış, daha sonra az çalış veya çalışma” ilkesi denkleştirme esasına göre yapılan çalışmanın sloganıdır. Normal haftalık çalışma süresi, denkleştirme dönemindeki ortalama haftalık çalışma süresine eşit olduğu sürece bu uygulamada problem yoktur.

Denkleştirme esasının uygulandığı hallerde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık iş süresini aşmamak koşulu ile bazı haftalarda toplam kırk beş saati aşsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz. Yukarıdaki örneğimizde denkleştirme uygulaması nedeniyle işçilerin ilk dört hafta 60’ar saat çalışmaları fazla çalışma olarak değerlendirilmeyecektir.

2) Telafi Çalışması:

Bu uygulama nitelik olarak yukarıda anlatılan denkleştirme esasının tersi bir çalışma mantığı içerir.

Telafi çalışması esasen işçinin 4857 sayılı İş Kanununun 64 üncü maddesinde sayılarak örneklendirilen bazı durumlarda, işyerinde çalışmadığı süreler için sonradan bu süreyi telafi etmek üzere fazladan yaptığı çalışmaları ifade eder. Bu halde işçinin ücretinden eksik çalıştığı için kesinti yapılmaz. Ücreti tam ödenir. Eksik süreyi telafi etmek için sonradan yaptığı çalışmalar nedeniyle normal haftalık çalışma süresinin üzerinde çalışacak olan işçiye fazla çalışma ücreti ödenmez.

Örneğin; altı iş günü günde net yedi buçuk saatten haftada kırk beş saat çalışma yapılan bir işyerinde Kurban Bayramı sonrasındaki iki iş gününde çalışmanın işveren tarafından tatil edilerek bayram tatili ile hafta tatilinin birleştirilmek istendiği bir durumda; işçilerin eksik çalıştıkları toplam 15 saatlik süreyi daha sonraki bir haftada 5 işgünü günde 3’er saat ilave (fazladan) çalışıp telafi etmeleri yasal düzenlemelere uygun bir telafi çalışmasıdır.

Telafi çalışması nedeniyle işçilerin o çalışmanın yapıldığı haftada (45+15= 60 saat) çalışmaları fazla çalışma yaptıkları anlamına gelmeyecektir. Zira fazladan çalıştıkları 15 saat önceden ücretlerinde kesinti olmaksızın yaptıkları izin veya tatilin telafisi amacıyla gerçekleştirilen bir telafi çalışması süresidir. Bu nedenle işçilere ayrıca fazla çalışma ücreti ödenmeyecektir.

III) Diğer Düzenlemeler, Yargı Kararları ve İş Teftişi Uygulamalarına Bağlı Olarak Fazla Çalışma Sayılan Durumlar

Çalışma hayatını düzenleyen yasal veya idari metinlerin tamamı; bir başka ifade ile çalışma hayatına ilişkin hükümler içeren kanun, tüzük ve yönetmelikler iş mevzuatını oluşturmaktadır.

İş mevzuatı ile kesin olarak düzenlenmemiş konularda içtihat ve yorumlarıyla çalışma hayatına ilişkin uygulamalara yön veren, diğer bir ifadeyle etki eden iki önemli mekanizma daha vardır ki bunlar iş yargısı ve iş teftişidir.

Bazı çalışma süreleri veya bu çalışmaları gerçekleştiren işçilerin niteliği bu çalışma sürelerinin yahut bu işçilerin yaptıkları çalışmaların fazla çalışma olarak kabul edilmesini gerektirmektedir.

Özellikle iş mevzuatı hükümlerine açıkça aykırılık oluşturan, yasaklanmış olmasına karşın gerçekleşen bir takım çalışma sürelerinin iş ilişkisinin niteliği ve işçiyi koruma ilkesi gereği bir sonuca bağlanması zorunluluğu bulunmaktadır.

Genel olarak yargı kararları ve iş teftişi uygulamaları ile bu tür çalışmalar fazla çalışma olarak nitelendirilmekte ve bu sürelere ait ücretler de fazla çalışma ücreti olarak hesaplanıp işverenlere ödettirilmektedir.

Aşağıda yargı kararları ve iş teftişi uygulamaları ile diğer bir kısım düzenlemeler gereği fazla çalışma kabul edilen durumlar mümkün oldukça örneklendirilerek açıklanmıştır.

1) Günlük 11 saatin üzerinde çalışma yapılması:

4857 sayılı İş Kanunun 63 üncü maddesi ile İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği hükümlerine göre günlük çalışma süresi her ne şekilde olursa olsun 11 saati aşamaz. Bahsi geçen yönetmeliğin 4 üncü maddesinde açıkça bir işçinin bu sınırı aşan sürelerle çalıştırılmasında Kanunun fazla çalışmaya ilişkin hükümlerinin uygulanacağı belirtilmiştir.

Bu bakımdan haftalık 45 saatlik iş süresi aşılmamış olsa dahi günlük 11 saati aşan çalışmalar fazla çalışma olarak değerlendirilip ücretlendirilir.

2) Gece döneminde 7,5 saatin üzerinde çalışma yapılması:

4857 sayılı İş Kanunun 69 uncu maddesinde çalışma hayatında “gece” kavramı en geç saat 20.00’de başlayarak en erken saat 06.00’ya kadar geçen gün dönemi olarak tanımlanmış ve işçilerin gece çalışmalarının yedi buçuk saati aşamayacağı hüküm altına alınmıştır.

Turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işlerde ise (bu işyerlerindeki alt işverenler de dahil olmak üzere) işçinin yazılı onayının alınması şartıyla yedi buçuk saatin üzerinde gece çalışması yaptırılabilir.

İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinde gece sayılan gün döneminde yürütülen işler fazla çalışma yapılamayacak işler arasında sayılmıştır.

Çalışma süresinin yarısından çoğunun gece dönemine rastlaması halinde bu çalışma ‘gece çalışması’ olarak nitelendirilir. Ancak, gündüz işi sayılan çalışmalara ek olarak yapılan fazla çalışmalar gece döneminde (yani saat 20.00 sonrasında) gerçekleştirilebilir.

Örneğin, boyahane işyerinde akşam yedi sabah yedi arası (19.00-07.00) çalışmak üzere oluşturulan bir işçi postası, bu çalışmaların gece döneminde gerçekleşmesi ve işçilerin bu gün döneminde yedi buçuk saati aşan sürelerde çalıştırılamayacak olması nedeniyle yasaya aykırı olacaktır.

Aynı şekilde 30 dakika ara dinlenmesi ile yasaya uygun oluşturulan 23.00-07.00 postasında işçilerden iş çıkış saati olan 07.00 sonrasında fazla çalışma yapmaları istenemeyecektir.

Haftalık çalışma programına göre örneğin Salı günü 11.30-20.00 saatleri arasında günde bir saat ara dinlenmesi yaparak işyerinde çalışan işçiden o gün diğer çalışma arkadaşının erken çıkması nedeniyle üç saat fazla çalışma yapmasının istenmesinde ise yasal düzenlemelere bir aykırılık bulunmamaktadır. Zira işçinin işyerindeki normal çalışma süresi gece çalışması olarak nitelendirilmeyecek, sadece gündüz işi sayılan çalışmasına ek olarak yaptığı fazla çalışma gece döneminde gerçekleşmiş olacaktır.

Sonuç olarak turizm, özel güvenlik ve sağlık işlerinde istihdam edilen ve bu çalışmaya onay verenler işçiler haricinde salt gece döneminde yedi buçuk saati aşan sürede çalışma yapılması fazla çalışma olarak nitelendirilir.

Haftalık çalışma süresi 45 saati aşmasa dahi gece döneminde yapılan çalışmalara ilişkin ücret asgari % 50 artırımlı olarak ödenecektir.

3) Çocuk ve genç işçilerin yasa ile belirlenmiş günlük ve haftalık çalışma sürelerinin üzerinde çalıştırılması:

Çocuk ve genç işçilerin çalışmaları konusundaki hükümler 4857 sayılı İş Kanununun 71, 72 ve 73 üncü maddeleri ile 71 inci maddeye dayanılarak hazırlanmış olan Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik hükümleriyle düzenlenmiştir.

Bu düzenlemelerde 15 yaşını tamamlamış, ancak 18 yaşını tamamlamamış kişi genç işçi; 14 yaşını bitirmiş, 15 yaşını doldurmamış ve ilköğretimini tamamlamış kişi ise çocuk işçi olarak tanımlanmıştır.

Zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış ve örgün eğitime devam etmeyen çocukların çalışma saatleri günde yedi ve haftada otuz beş saatten; sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde çalışanların ise günde beş ve haftada otuz saatten fazla olamaz. Bu süre, on beş yaşını tamamlamış çocuklar için günde sekiz ve haftada kırk saate kadar artırılabilir.

Okul öncesi çocuklar ile okula devam eden çocukların eğitim dönemindeki çalışma süreleri, eğitim saatleri dışında olmak üzere, en fazla günde iki saat ve haftada on saat olabilir. Okulun kapalı olduğu dönemlerde ise çalışma süreleri yukarıda belirtilen çalışma sürelerini aşamaz.

18 yaşını doldurmamış işçiler (yani çocuk ve genç işçiler) İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinde fazla çalışma yaptırılmayacak işçiler arasında sayılmıştır.

Yasaklanmış bir çalışmanın gerçekleşmesi veya sınırlanmış bir çalışma süresinin aşımı iş mevzuatı uygulamaları çerçevesinde fazla çalışma olarak değerlendirilmektedir. Zira gerçekleşen bir çalışmanın işçiyi koruma ilkesi gereği bir sonuca bağlanması gerekmektedir.

Belirtilen gerekçelerle çocuk veya genç işçilerin günlük yahut haftalık çalışma sürelerinin üzerinde çalıştırılması fazla çalışma olarak kabul edilmekte ve bu süreler karşılığı işçilere asgari % 50 artırımlı ücretin ödenmesi gerekmektedir.

(Not: Çocuk ve genç işçilerin haftalık çalışma süreleri yasal düzenleme ile 45 saatin altında belirlenmiştir. Bu belirlemede tarafların serbest iradeleri bulunmadığından, yani aslında 45 saat belirleyeceken iradi olarak anlaşarak bu süreyi aşağıya çekme durumu olmadığından çocuk işçiler için haftalık 35 veya genç işçiler için haftalık 40 saatlik sürenin aşılması fazla sürelerle çalışma olarak nitelendirilemez.)

Bir sonraki hafta yazımıza kaldığımız yerden devam edeceğiz.