FAZLA ÇALIŞMA NEDİR, NE DEĞİLDİR?

(Bölüm 2)

Geçen hafta ilk bölümünü yayımladığımız yazımızda fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma kavramlarının ne olduğu, hangi çalışmaların ise İş Kanunu hükümleri çerçevesinde fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sayılmayacağını izah etmiş, ayrıca yasal düzenlemelerde açıkça belirtilmemesine karşın hangi sürelerin fazla çalışma olarak nitelendirileceğini örneklerle açıklamaya başlamıştık.

Bu hafta yazımıza kaldığımız yerden devam ediyoruz.

III) Diğer Düzenlemeler, Yargı Kararları ve İş Teftişi Uygulamalarına Bağlı Olarak Fazla Çalışma Sayılan Durumlar

                                     (Kalınan Kısımdan Devam)

4) Sağlık kuralları nedeniyle günlük çalışma süreleri sınırlandırılan işler ve işçiler için belirlenen sürelerin üzerinde çalışma yapılması:

Bazı işlerde istihdam edilen işçilerin sağlıkları göz önüne alınarak yapılan düzenlemeler ile günlük çalışma sürelerinin üst sınırı belirlenmiştir.

Günlük çalışma süreleri sınırlandırılan işler ve işçiler 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununun 30 uncu maddesine dayanılarak hazırlanmış olan Sağlık Kuralları Bakımından Günde Azami Yedi Buçuk Saat Veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Yönetmelik hükümlerinde sayma yoluyla belirtilmiştir.

Bu yönetmelikte günlük çalışma sürelerinin üst sınırı en çok 7,5 saat, 7 saat, 6 saat, 5 saat, 4 saat, 3 saat ve ½ (yarım) saat olan işler sayılarak, bu işlerde çalıştırılan işçilerin belirtilen günlük azami iş sürelerinden sonra diğer herhangi bir işte çalıştırılmayacağı hüküm altına alınmıştır.

Sağlık kuralları bakımından günde ancak 7,5 saat ve daha az çalışılması gereken işler İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinde fazla çalışma yapılamayacak işler arasında yer almaktadır.

Haftalık 45 saatlik çalışma süresini aşsın veya aşmasın işçilerin yukarıda bahsi geçen yönetmelik kapsamında bulunan işlerde belirlenen günlük azami iş süresinin üzerinde çalıştırılması fazla çalışma olarak kabul edilir. Bu durumda sonuç olarak sınırlandırmayı aşan sürelere ilişkin ücretlerinin işçilere asgari % 50 artırımlı olarak ödenmesi gerekmektedir.

5) Radiyoloji Teknikerleri ve Teknisyenlerinin belirlenen günlük ve haftalık çalışma sürelerinin üzerinde çalıştırılması:

Sağlık Kuralları Bakımından Günde Azami Yedi Buçuk Saat Veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Yönetmeliğin 4 üncü maddesi ile radyoaktif ve radyoiyonizan maddelerle yapılan işlerde günlük en çok çalışma süresi 7,5 saat olarak belirlenmiştir.

3153 sayılı Radiyoloji, Radiyom ve Elektrikle Tedavi ve Diğer Fizyoterapi Müesseseleri Hakkında Kanunun Ek 1 inci maddesinde ise iyonlaştırıcı radyasyonla teşhis, tedavi veya araştırmanın yapıldığı yerler ile bu iş veya işlemlerde çalışan personelin haftalık çalışma süresinin 35 saat olduğu belirtilmiştir.

Radiyoloji Teknikeri/Teknisyenleri gibi yukarıda belirtilen işlerde istihdam edilen işçilerin günlük çalışma süresinin 7,5 saati veya haftalık çalışma sürelerinin 35 saati aşması halinde haftalık 45 saatlik çalışma süresi aşılmasa dahi fazla çalışma olarak değerlendirilmesi ve ücretlendirilmesi gerekmektedir.

(Not: Bu işçilerin de çalışma süreleri yasal düzenleme ile 45 saatin altında belirlenmiştir. Taraflarca 45 saatin altında olacak şekilde serbest irade ile bir belirleme yapılmadığından bu işçilerin haftalık 35 saati aşan çalışmaları fazla sürelerle çalışma olarak nitelendirilemez.)

6) Yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin belirlenen günlük ve haftalık çalışma sürelerinin üzerinde çalıştırılması:

Yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin çalışma süresi; 4857 sayılı İş Kanununun 63 üncü maddesi ile bu maddeye dayanılarak hazırlanmış olan İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliği hükümlerine göre günde en çok yedi buçuk (7,5), haftada en çok otuz yedi buçuk (37,5) saattir.

4857 sayılı İş Kanununun 41 inci maddesine göre fazla çalışma ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle yapılabilir. Olağan ve normal kabul edilen bu fazla çalışmanın esasları, sınırları ve nasıl ücretlendirileceği konusu bahsi geçen maddede, ayrıca bu maddeye dayanılarak hazırlanmış olan İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinde açıklanmıştır.

4857 sayılı İş Kanununun 42 nci maddesinde ise “Gerek bir arıza sırasında, gerek bir arızanın mümkün görülmesi halinde yahut makineler veya araç ve gereç için hemen yapılması gerekli acele işlerde, yahut zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkmasında, işyerinin normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmamak koşulu ile işçilerin hepsi veya bir kısmına fazla çalışma yaptırılabilir.” hükmü bulunmaktadır. Bu nedenlerle işyerinde fazladan yapılacak çalışmaya “Zorunlu Nedenlerle Fazla Çalışma” denir.

4857 sayılı İş Kanununun 43 üncü maddesinde “Seferberlik sırasında ve bu süreyi aşmamak şartıyla yurt savunmasının gereklerini karşılayan işyerlerinde fazla çalışmaya lüzum görülürse işlerin çeşidine ve ihtiyacın derecesine göre Cumhurbaşkanı günlük çalışma süresini, işçinin en çok çalışma gücüne çıkarabilir.”  hükmü bulunmaktadır ki bu nedenle işçilerin fazladan yapacakları çalışmaya “Olağanüstü Hallerde Fazla Çalışma” denir.

Yer altında maden işlerinde çalışan işçiler İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinde fazla çalışma yaptırılmayacak işçiler arasında sayılmıştır. Ayrıca yer ve su altındaki maden ocakları da yine bu yönetmelik kapsamında fazla çalışma yasağı olan yerler arasında bulunmaktadır.

Ancak, bahsi geçen yönetmeliğe göre 4857 sayılı İş Kanununun 42 nci maddesi uyarınca zorunlu nedenler ve 43 üncü maddesi uyarınca olağanüstü haller ortaya çıktığında yer altında maden işlerinde çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılabilir. Bu haller dışında bu işçilere fazla çalışma yaptırılamayacaktır.

Zorunlu nedenlerle veya olağanüstü haller nedeniyle bu işçiler haftalık 37,5 saati aşan çalışma yaparlarsa, bu durum 4857 sayılı İş Kanununun 41 inci maddesinde yazılı olduğu üzere fazla çalışma olarak değerlendirilir ve bu süreyi aşan her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yüzden az olmamak üzere artırılması suretiyle ödenir.

İşbu halde yer altında maden işlerinde çalışan işçiler zorunlu nedenler kapsamında veya olağanüstü hal bulunmaksızın günlük 7,5 saat yahut haftalık 37,5 saatin üzerinde çalıştırılır ise bu yaptıkları çalışmalar fazla çalışma olarak sayılacak ve ücretleri yukarıda belirtilen hükme kıyasen asgari % 100 artırımlı olarak kendilerine ödenecektir.

7) Kısmi süreli iş sözleşmesi ile istihdam edilen işçilerin sözleşme ile belirlenen haftalık çalışma sürelerinin üzerinde çalıştırılması:

İşçinin normal haftalık çalışma süresinin, tam süreli iş sözleşmesiyle çalışan emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmesi durumunda sözleşme kısmî süreli iş sözleşmesidir.

4857 sayılı İş Kanununun 13 üncü maddesinde yer alan bu tanımdaki “önemli ölçü” nün ne olduğu İş Kanununa İlişkin Çalışma Süreleri Yönetmeliğinde açıklanmıştır. Buna göre; işyerinde tam süreli iş sözleşmesi ile yapılan emsal çalışmanın üçte ikisi oranına kadar yapılan çalışma kısmi süreli çalışmadır.

Örneğin tam zamanlı iş sözleşmesi ile haftalık 45 saatlik çalışma süresi uygulanan işyerinde haftalık 30 saate kadar (uygulamada haftalık en çok 30 saat olarak kabul görmektedir) istihdam edilen işçiler kısmi süreli çalışan işçilerdir. Bu işçiler ile yazılı olarak kısmi süreli iş sözleşmesi düzenlenmesi gerekmektedir.

Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılan işçiler İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinde fazla çalışma yaptırılmayacak işçiler arasında sayılmıştır. Yine aynı yönetmeliğe göre bu işçilere fazla sürelerle çalışma da yaptırılımaz.

Her ne sebeple olursa olsun kısmi süreli iş sözleşmesi ile istihdam edilen işçilerin sözleşmeleriyle belirlenmiş normal haftalık çalışma sürelerinin üzerinde çalıştırılmaları iş mevzuatı bakımından yasaklanmış bir çalışmanın gerçekleşmesi veya sınırlandırılmış bir çalışma süresinin aşımı olacağı için fazla çalışma olarak kabul edilecektir.

Burada dikkat edilmesi gereken husus bu süre aşımının fazla sürelerle çalışma olarak değerlendirilemeyeceğidir. Çünkü her ne kadar sözleşme ile haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmiş olsa da süre aşımının fazla çalışma yasağı bulunan işçilere yaptırılması, ayrıca kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalışan işçiler için fazla sürelerle çalışma yasağının da bulunması göz önüne alındığında bu kabil bir artık/fazladan/aşkın bir çalışmanın fazla çalışma olarak sayılması normal karşılanmalıdır. Hukuka aykırı olarak gerçekleşen bu çalışma karşılığı ücretin de normal ücretin saat başına düşen miktarının yüzde elli artırılması suretiyle ödenmesi gerekmektedir.

Son olarak hatırlatmak isteriz ki kısmi süreli iş sözleşmesi ile istihdam edilen işçinin yoğun olarak veya daima bazı ay yada aylarda belirlenmiş olan haftalık çalışma süresinin üzerinde (tam süreli iş sözleşmesi ile yapılan emsal çalışmanın üçte ikisi oranı üzerinde) çalıştırılması halinde bu durumun gerçekleştiği ay veya aylardaki çalışmalarının o  haftalar için tam süreli çalışmaya dönüştüğü kabul edilerek haftalık 45 saatlik sürenin doldurulup doldurulmadığına bakılmaksızın ilgili işçilere tam zamanlı iş sözleşmesi ile çalışsayda alacağı ücret kadar ücretin (örneğin haftalık 45 saatlik) tahakkuk ettirilerek ödenmesi gerekecektir.

8) Gebe işçinin günlük 7,5 saatin üzerinde ve emziren kadın işçinin süt izni yapması gereken zamanlarda çalıştırılması:

Analık halinde çalışma ve süt izni konusu esas olarak 4857 sayılı İş Kanununun 74 üncü maddesinde düzenlenmiştir.

Ayrıca kadın işçilerin analık hali ile ilgili durumlarının bir yönüyle iş sağlığı ve güvenliğini ilgilendirmesi nedeniyle 6331 sayılı Kanunun 30 uncu maddesi hükmü gereğince Gebe veya Emziren Kadınların Çalıştırılma Şartlarıyla Emzirme Odaları ve Çocuk Bakım Yurtlarına Dair Yönetmelik hazırlanmıştır.

Bu yönetmelik ile gebe, yeni doğum yapmış veya emziren çalışanın işyerlerindeki sağlık ve güvenliğinin sağlanması ve geliştirmesini destekleyecek önlemlerin alınması, bu çalışanların hangi dönemlerde ne gibi işlerde çalıştırılmalarının yasak olduğu, çalıştırılabilecekleri işlerde ise hangi şart ve usullere uyulacağı konularının belirlenmesi amaçlanmıştır.

Bahsi geçen yönetmelik kapsamında gebe çalışan; her hangi bir sağlık kuruluşundan alınan belge ile gebeliği hakkında işverenini bilgilendiren kişidir.

Emziren çalışan ise süt izni kullanmakta olan ve işverenini durum hakkında bilgilendiren kişidir.

Belirtilen hükümlere göre gebe olan veya çocuk emziren işçinin işverene bu durumu hakkında bilgi vermesi gerekmektedir. Gebelik ancak sağlık kuruluşundan alınacak belge ile işverene bildirilir. Emzirme konusunda ise kadın işçinin beyanı yeterli görülmektedir.

Yine yukarıda belirtilen yönetmeliğe göre gebe veya emziren çalışan günde yedi buçuk saatten fazla çalıştırılamaz.

4857 sayılı İş Kanununun 74 üncü maddesine göre kadın işçilere bir yaşından küçük çocuklarını emzirmeleri için günde toplam bir buçuk saat süt izni verilir.

Bu sürenin hangi saatler arasında ve kaça bölünerek kullanılacağını ise işçi kendisi belirler. Bu süre günlük çalışma süresinden sayılır. Aynı şekilde bu süreninin çalışma süresinden sayılan haller arasında bulunduğu aynı Kanunun 66 ncı maddesinde de belirtilmiştir.

Dolayısıyla günlük çalışma süresi en çok 7,5 saat olan ve bu süre içinde günde 1,5 saat süt izni bulunan emziren kadın işçilerin bir çalışma günü içindeki fiili net çalışma süresi altı saati aşamayacaktır.

Gebe ve çocuk emziren işçiler İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinde fazla çalışma yaptırılmayacak işçiler arasında sayılmıştır.

Gebe ve emziren kadın işçiler için yukarıda belirtilen sınırlamalar göz önüne alınarak;

• Gebe işçinin günde yedi buçuk saatlik sürenin üzerinde çalıştırılması;

(Örneğin haftanın beş günü günde net dokuz saatten toplam 45 saat çalışılan işyerinde gebe işçinin 7,5 saati aşan çalışmaları)

• Emziren kadın işçiye günde 1,5 saatlik süt izninin verilmemesi;
• Emziren işçinin fiilen işgünü içinde net 6 saatin üzerinde çalıştırılması;

Haftalık 45 saatlik çalışma süresi aşılmasa dahi fazla çalışma olarak kabul edilir.

Bahsi geçen sınırlamaları aşan veya süt izni verilmeyen / eksik verilen sürenin ücreti normal ücretin saat başına düşen tutarının asgari % 50 artırılması suretiyle ödenecektir.

9) Hafta tatili günü yapılan çalışmalar:

4857 sayılı İş Kanununun 46 ncı maddesinde; “Bu Kanun kapsamına giren işyerlerinde, işçilere tatil gününden önce 63 üncü maddeye göre belirlenen iş günlerinde çalışmış olmaları koşulu ile yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az yirmi dört saat dinlenme (hafta tatili) verilir.” hükmü bulunmakta olup devamında “Çalışılmayan hafta tatili günü için işveren tarafından bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti tam olarak ödenir.” denilmektedir.  4857 sayılı İş Kanununun 49 uncu maddesinde ise işçinin tatil günü ücretinin çalıştığı günlere göre bir güne düşen ücreti olduğu ifade edilmektedir.

Bu anlamda bir çalışma haftası; yedi günlük bir zaman dilimi olan hafta kavramından kesintisiz bir günlük hafta tatili dinlenmesi düşüldükten sonra kalan muttasıl (ara vermeksizin, sürekli olarak, birbirini izleyen) azami altı işgününden oluşur.

4857 sayılı İş Kanununun 63 üncü maddesinde ise genel bakımdan çalışma süresinin haftada en çok kırk beş saat olduğu belirtilmiştir.

İşverenler yönetim hakkı çerçevesinde işyerlerinde çalışma yapılacak gün ve saat dilimlerini, günlük ve haftalık çalışma sürelerini yasal sınırlamamalar saklı kalmak kaydıyla belirler.

Aylık ücret sistemi haricinde diğer tüm ücret sistemleri için işçinin ücretli hafta tatiline hak kazanması için hafta tatilinden önce belirlenmiş olan iş günlerinde çalışmış olması şarttır. Aylık maktu ücret sisteminde ise yukarıda bahsi geçen 46 ncı madde hükümleri uygulanmaz. Zira işçiye ay içindeki gün sayısından bağımsız olarak ücret ödenir ve bu ücretin içinde hafta tatili olarak belirlenmiş olan gün/günlerin ücreti de bulunmaktadır.

İş hukukundaki yerleşik uygulamalara göre ücret sistemi ne olursa olsun belirlenmiş olan hafta tatilinden önceki işgünlerinde çalışmış olan işçinin hafta tatili yapmayarak o günde/günlerde de çalışmaya devam etmesi normal haftalık çalışma süresinin tamamlanmış olması nedeniyle fiili fazla çalışma olarak değerlendirilip ücretlendirilmektedir.

Bu esaslar çerçevesinde hafta tatili günü çalışan işçinin ücreti; bir iş karşılığı olmaksızın (aylık ücretin sisteminde ise bu ücretin içinde) kendisine ödenen hafta tatili ücretine ek olarak tatil yapmayıp çalıştığı günün ücreti (ilave bir günlük ücret) ve bu çalışmanın normal haftalık çalışma süresinin üzerinde gerçekleşmesi sebebiyle fazla çalışma olarak değerlendirilmesine bağlı olarak bir günlük ücretin % 50 artırımlı kısmının ilave edilmesi (ilave yarım günlük ücret) suretiyle hesaplanır. Bu durumda hafta tatili günü çalışan işçiye ilave bir buçuk günlük ücret ödenecektir.

Yazımızın çalışma hayatındaki paydaşlarımıza faydalı olmasını temenni ediyoruz.