FAZLA ÇALIŞMA ÜCRETİ VE HESAPLANMASI

1. I) Fazla Çalışma Ücreti

Fazla Çalışma; en basit anlatımla İş Kanununda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır.

İş mevzuatına göre her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir.

Genel kural bu olmakla birlikte yer altında maden işlerinde çalışan işçilerin fazla çalışma ücretlerine yönelik ayrı bir düzenleme getirilmiştir. Bilindiği üzere söz konusu işçilerin normal haftalık çalışma süreleri yasal düzenleme ile otuz yedi buçuk saat olarak belirlenmiştir.

Yer altında maden işlerinde çalışan işçilerin 4857 sayılı Kanunun 42 nci maddesi uyarınca zorunlu nedenlerle ve 43 üncü maddesi uyarınca olağanüstü hallerde haftalık otuz yedi buçuk saati aşan çalışma yapmaları halinde bu işçilere her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretlerinin saat başına düşen tutarının yüzde yüzden az olmamak üzere arttırılması suretiyle ödenecektir.

Her ne kadar yer altında maden işlerinde istihdam edilen işçiler mevzuatta fazla çalışma yaptırılmayacak işçiler arasında sayılmış ve fazla çalışma yapmaları yasaklanmış olsa da bu işçilerin zorunlu veya olağanüstü haller bulunmaksızın haftalık otuz yedi buçuk saatin üzerinde çalıştırılmaları halinde de ödenecek fazla çalışma ücretlerinin asgari yüzde yüz artırımlı olması gerekmektedir.

1. II) Normal Haftalık Çalışma Süresinin Fazla Çalışma Ücretine Etkisi

İşçinin fazla çalışma ücretinin hesaplanabilmesi için öncelikle normal ücretin saat başına düşen tutarının bulunması gerekmektedir. Bu tutarın hesabı aşağıda ayrıca belirtileceği üzere normal haftalık çalışma süresi ile de ilişkili bulunmaktadır.

Genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir. Bu süre tam zamanlı iş sözleşmesi ile istihdam edilen bir işçinin çalıştırılabileceği haftalık en çok çalışma süresidir.

Bu çalışma süresinin haftanın çalışan günlerine eşit veya farklı sürelerle dağılımının fazla çalışma ücretinin hesabında her hangi bir önemi bulunmamaktadır.

Tam zamanlı iş sözleşmesi ile istihdam edilen ve normal haftalık çalışma süresi 45 saat olan bir işçinin saat başına düşen ücret tutarı günlük ücret sisteminde günlük ücretinin 7,5’a bölümü; aylık ücret sisteminde ise aylık ücretinin 225’e bölünmesi suretiyle bulunur.

İşçiye ödenecek fazla çalışma ücreti ise bulunan bu tutarın yüzde elli artırılıp işçinin yapmış olduğu fazla çalışma süresi ile çarpılması sonucu elde edilecek tutardır.

Haftalık çalışma süresinin toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesi yahut işyeri uygulamasıyla 45 saatin altında belirlenmesi durumunda ise saat ücretinin belirlenmiş olan bu çalışma süresine göre hesaplanması gerekecektir. Söz konusu hesaplama basit bir oranlama çerçevesinde gerçekleştirilebilir.

Bu çerçevede fazla çalışma ücretinin hesap edilmesinde esas alınacak saat ücreti;

Haftalık çalışma süresi 40 saat ise (örnek genç işçi) günlük ücret sisteminde günlük ücretinin 6,6’ya bölümü; aylık ücret sisteminde ise aylık ücretinin 200’e bölünmesi suretiyle;

Haftalık çalışma süresi 37,5 saat ise (örnek yer altı maden işçisi) günlük ücret sisteminde günlük ücretinin 6,25’e bölümü; aylık ücret sisteminde ise aylık ücretinin 187,5’e bölünmesi suretiyle;

Haftalık çalışma süresi 35 saat ise (örnek röntgen / radyoloji teknisyeni) günlük ücret sisteminde günlük ücretinin 5,83’e bölümü; aylık ücret sisteminde ise aylık ücretinin 175’e bölünmesi suretiyle;

Bulunacaktır.

Bu yöntem ile bulunan bir saatlik fazla çalışmaya esas alınacak ücret tutarı, fiilen yapılan fazla çalışma süresi ile çarpılacak ve elde edilen tutar fazla çalışma ücreti olarak işçiye ödenecektir.

Hemen belirtelim ki bu husus genel olarak yasal düzenlemeler ile çalışma süreleri sınırlandırılmış işçiler veya işler için öncelikle geçerlidir.

(Örnek Karar: Yargıtay 9. Hukuk Dairesi; 20.12.2016 tarih, 2015/6793 E., 2016/12671 K.)

Fazla çalışma konusunda hazırladığımız önceki yazılarımızda haftalık 45 saati aşan çalışmalar haricinde ayrıca yasal düzenleme ile belirlenmiş olan bir çalışma süresinin aşımının da (günlük 11 saatlik iş süresi, gece döneminde 7,5 saati, yer altı maden işlerinde haftalık 37,5 saati ve röntgen teknisyenlerinin haftalık 35 saati aşmaları gibi) fazla çalışma olarak nitelendirileceğini ve fazla saatlere ait ücretlerin de asgari yüzde elli artırımlı olarak ödenmesi gerektiğini ifade etmiştik.

Ayrıca ifade etmek gerekir ki haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırk beş saatin altında belirlendiği durumlarda belirlenmiş olan bu süreyi aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalar ise iş mevzuatında fazla sürelerle çalışma olarak adlandırılır.

Örneğin iş sözleşmesi ile normal haftalık çalışma süresinin kırk saat olarak belirlendiğini ve bir iş haftasında işçilerin işyerinde 48 saat çalıştırıldıklarını varsayalım. Bu durumda işçilerin normal haftalık çalışma süreleri olan 40 saatin üzerindeki ve 45 saate kadar yaptıkları çalışmaları (bu örnekte 5 saat) fazla sürelerle çalışma, 45 saatin üzerinde yaptıkları çalışmaları ise (bu örnekte 3 saat) fazla çalışma olarak nitelendirilecektir.

Fazla sürelerle çalışmalarda ise her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle ödenir.

III) Parça Başı veya Akort Ücret Sisteminde Fazla Çalışma Ücreti Hesabı

Akort ücret, yapılan işin sonucuna göre yani elde edilen çıktıya göre hesaplanan ücrettir. (Dokuma işçisinin dokuduğu kumaşın uzunluğu, pres işçisinin baskı adeti, maden işçisinin çıkardığı madenin ağırlığı gibi vs.)

Bu ücret sisteminde yapılan iş sonucu adet, uzunluk, ağırlık veya büyüklük birimi esas alınarak ücretlendirilir. İşçiye ödenecek ücret bahsi geçen birim başına tespit edilen ücretin ilgili dönem sonu elde edilen sonuç ile çarpılması suretiyle hesaplanır.

Bahsi geçen ücret sistemlerinde fazla çalışma ücretinin ne şekilde hesaplanıp işçiye ödeneceği İş Kanununa İlişkin Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma Yönetmeliğinde açıklanmıştır.

Buna göre;

Parça başına veya yapılan iş tutarına göre ücret ödenen işlerde, fazla çalışma süresince işçinin ürettiği parça veya iş tutarının hesaplanmasında zorluk çekilmeyen hallerde, her bir fazla saat içinde yapılan parçayı veya iş tutarını karşılayan ücret esas alınarak fazla çalışma ücreti hesaplanır. (İş / parça tutarı ücreti yüzde elli artırılır, fazla çalışma süresi boyunca yapılan iş / parça sayısı ile çarpılır, bu tutar fazla çalışma esnasında hak kazanılan ücrettir.)

Bu usulün uygulanmasında zorluk çekilen hallerde ise; yani fazla çalışma süresinde işçinin ürettiği parça yahut iş tutarının hesaplanması mümkün değil ise öncelikle işçi tarafından ödeme döneminde meydana getirilen parça veya iş tutarları o dönem içinde çalışılmış olan normal ve fazla çalışma saatleri sayısına bölünerek bir saate düşen parça veya iş tutarı bulunur. Bu yolla bulunan bir saatlik parça veya iş tutarına düşecek bir saatlik normal ücretin yüzde elli fazlası işçinin bir saatlik fazla çalışma ücreti olacaktır.

1. IV) Yüzde Usulü Ücret Sisteminde Fazla Çalışma Ücreti Hesabı

Bazı işyerleri ve işlerde kaynağını kendi geleneğinden alan ücret ödeme biçimleri görülebilmektedir.

Örneğin otel, lokanta, eğlence yerleri ve benzeri yerler ile içki verilen ve hemen orada yenilip içilmesi için çeşitli yiyecek satan yerlerde çalışanların ücretleri doğrudan işveren tarafından verilen bedeller ile birlikte veya yalnızca bu şekilde olmak üzere servis yada hizmet karşılığı veya başka isimlerle müşterilerin hesap pusulalarına ‘yüzde’ eklenerek tahsil edilen paralardan oluşabilmektedir.

Bu paralar işveren tarafından bahsi geçen organizasyonla müşterilerden alınabileceği gibi kendi istekleri ile müşteri tarafından bırakılan yahut işverenin kontrolü altında bir araya toplanan paralar şeklinde de karşımıza çıkabilmektedir.

Kısaca müşteri hesaplarına eklenen bedeller yahut müşteri tarafından bırakılan bahşişler de ücret tanımı içine girmektedir.

Yine örneklendirilecek olunursa hamam, sauna, vestiyer, otopark ve vale işletmeciliği gibi bazı işlerde işçinin ücreti sadece müşteri tarafından işçiye verilen paralardan da ibaret olabilmektedir.

Bu kabil ücret sistemlerinde her halükarda işçinin ücretinin çalışılan süreye isabet edecek asgari ücret tutarından az olmaması, az olması halinde işveren tarafından asgari ücret seviyesine tamamlanması, bu işçilerin fazla çalışma yapmaları halinde ise ilgili süreye ilişkin ücretlerinin fazla çalışma ücreti olarak kendilerine ödenmesi gerekmektedir.

Bahşiş veya yüzde usulü ücret sistemi uygulanan yerlerde bu şekilde bir araya toplanan paraların işveren tarafından işyerinde çalışan tüm işçilere eksiksiz olarak ödenmesi zorunludur.

Bahsi geçen paraların işyerinde çalışan işçiler arasında yapılan işlerin niteliğine göre, hangi esaslar ve oranlar çerçevesinde dağıtılacağı Yüzdelerden Toplanan Paraların İşçilere Dağıtılması Hakkında Yönetmelikte gösterilmektedir.

Söz konusu yönetmelik hükümlerine göre;

Yüzdelerin dağıtımında, işyerindeki tüm servislerden elde edilen yüzdelerin toplamı ile işçilerin fiilen yaptıkları işler esas alınır.

İşyerinde çalışan her işçi, toplanan yüzdelerden, fiilen çalıştığı gün sayısına ve elde ettiği puana göre yararlanır.

İşçinin yaptığı işler, puan cetvelinde birden çok gruba giriyorsa, sadece puanı yüksek olan iş esas alınır.

Fazla çalışma yapan işçilerin, fazla çalışma saatlerine ait puanları, normal çalışma puanlarına eklenir.

Her birim saate göre normal ücret ve fazla çalışma süresinde geçen süreye ilişkin zamsız ücret yüzdelerden toplanan / elde edilen paradan işçilere ödenir. Fazla çalışma karşılığı olmak üzere işçilere ödenmesi gereken ilave asgari yüzde elli artırımlı ücret kısmının yani yüzdelerden ödenen fazla çalışmanın zamsız karşılığı ile zamlı olarak ödenmesi gereken ücret arasındaki farkın işveren tarafından işçilere ödenmesi gerekmektedir.

1. V) Prim Usulü Çalışma ve Fazla Çalışma Ücreti İlişkisi

1) Ücretin sadece primden oluşması halinde işçinin fazla çalışma ücreti yukarıda izah edilen parça başı, akort ücret sistemindeki yöntem ile hesaplanıp kendisine ödenecektir. Yani yapılan her iş için bir prim işçiye ödeniyor ise fazla çalışma yaptığı sürede bu işin karşılığı ücretin asgari yüzde elli artırılması suretiyle işçiye ödenmesi gerekmektedir.

2) İlgili ödeme döneminde işçiye verilecek ücret tutarı sabit bir ücret ile hedefe veya ulaşılacak bir kotaya bağlı primden oluşuyor ise; bu durumda fazla çalışma ücreti işçinin sabit ücret tutarı esas alınmak suretiyle hesaplanacaktır.

Sonuç olarak, hedefe veya kotaya ulaşma şeklindeki bir prim uygulamasındaki prim tutarının fazla çalışma ücretinin hesaplanmasında her hangi bir etkisi bulunmamaktadır.

3) İlgili ödeme dönemi döneminde işçiye verilecek ücret tutarı sabit bir ücret ile satışa, üretime, sefer sayısına (vesaire) bağlı primden oluşuyor ise işçiye ödenecek fazla çalışma ücreti hem sabit ücret hem de prim dolayısıyla elde edilen ücret ekinden ayrı ayrı olmak üzere hesaplanacaktır.

Bu durumda öncelikle işçiye sabit ücret tutarı esas alınarak fazla çalışma süresine ilişkin fazla çalışma ücreti asgari yüzde elli artırımlı olarak hesaplanır. (Normal ücretin saat başına düşen miktarının yüzde elli artırımlı tutarı fazla çalışma süresiyle çarpılır.)

Bu tutara, (işçinin elde ettiği prim tutarının fazla çalışmanın zamsız tutarını karşıladığı kabul edilerek) işçinin elde ettiği primin her bir fazla çalışma saatine isabet eden kısmı için sadece saatlik primin yüzde elli artırımlı kısmı ödenecek şekilde hesaplanacak tutar eklenerek işçiye ödenecek fazla çalışma ücreti bulunur.

Örneğin aylık net 9.000-TL sabit ücreti olan bir işçi yukarıda bahsi geçen ücret sistemi içinde ilgili ayda toplam 20 saat fazla çalışma yapmak suretiyle aylık net 3.600-TL prime hak kazanmıştır. Bu ücret sistemi içinde işçiye ödenmesi gereken fazla çalışma ücreti aşağıdaki yöntemle hesaplanacaktır.

9. a) Önce işçinin bir saate tekabül eden net saat ücreti bulunur. (9.000 / 225 = 40-TL)

Akabinde bu tutar % 50 artırılarak işçinin bir saatlik fazla çalışma ücreti tutarına ulaşılır. (40 x 1,5 = 60-TL)

İşçinin sabit ücretine göre hesaplanacak fazla çalışma ücreti 60-TL x 20 saat = 1.200-TL’dir.

Bu tutara işçinin ayrıca priminden elde edeceği fazla çalışma tutarı eklenecektir.

3. b) İşçinin hak ettiği prim tutarına ilişkin fazla çalışma ücretinin hesaplanabilmesi için öncelikle işçinin priminin bir saate tekabül eden kısmı hesaplanır. (3.600 / 225 = 16-TL)

Bu tutar bir saatlik prim tutarının zamsız karşılığı kabul edilir ve fazla çalışma için işçiye bu tutarın yüzde elli artık kısmı esas alınarak primden kaynaklı fazla çalışma ücreti hesaplanır. (16-TL x 0,5 x 20 saat = 160-TL)

1. c) İşçiye ödenecek toplam fazla çalışma ücreti sabit ücretinden elde ettiği ile primden elde ettiği fazla çalışma ücretleri toplamı olacaktır. (1.200-TL + 160-TL = 1.360-TL)

(Örnek Yargıtay Kararları:

            Yargıtay 22. Hukuk Dairesi; 14.03.2018 tarih, 2015/27074 E., 2018/6645 K.

            Yargıtay 22. Hukuk Dairesi; 25.09.2019 tarih, 2017/24083 E., 2019/17185 K.

            Yargıtay 9. Hukuk Dairesi; 09.04.2019 tarih, 2017/9609 E., 2019/8119 K.)

Yazımızın iş ilişkisinin taraflarına fayda sağlaması temennisiyle iyi haftalar dileriz.