İŞ KANUNUNDA SERBEST ZAMAN

1. I) Fazla Çalışma ve Ücreti

Fazla Çalışma; İş Kanununda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır.

Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli (% 50) yükseltilmesi suretiyle ödenir.

Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırk beş saatin altında belirlendiği durumlarda belirlenmiş olan bu süreyi aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışma olarak adlandırılır.

Fazla sürelerle çalışmalarda ise her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde yirmi beş (% 25) yükseltilmesiyle ödenir.

Yer altı maden işlerinde çalışan işçilerin normal haftalık çalışma süreleri otuz yedi buçuk saattir.

Söz konusu işçilerin zorunlu nedenlerle veya olağanüstü hallerde haftalık otuz yedi buçuk saati aşan çalışma yapmaları halinde bu işçilere her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret normal çalışma ücretlerinin saat başına düşen tutarının yüzde yüzden az olmamak üzere (asgari % 100) arttırılması suretiyle ödenir.

1. II) Fazla Çalışma Karşılığında Genel Kural

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçiye bahsi geçen normal çalışma süresinin üzerindeki fazladan (artık) çalışması karşılığının para ile ödenmesi genel ve asıl kuraldır.

Para ile ödenen bu karşılığa fazla çalışma ücreti denir.

İşçi isterse (işveren ister veya işçiyi mecbur ederse değil) bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine işverenden izin talep edebilir.

Öyleyse fazla çalışma karşılığı ücret ödenmesi konusundaki genel kuralının istisnası işçinin bu zamlı ücret yerine izin kullanmak istemesidir.

III) Serbest Zaman Kavramı

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçinin, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine işverenden talep ettiği izin süresine serbest zaman denir.

İşçinin hak kazanacağı serbest zaman süresi fazla çalışma karşılığı işçiye ödenecek ücretin zam oranı esas alınarak belirlenir.

Ücret yerine talep etmesi halinde işçi; fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakikayı, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında ise bir saat on beş dakikayı serbest zaman olarak kullanabilir.

III) Serbest Zaman Kullanımında Usul

Serbest zaman kullanımda aşağıda sıra ile gösterilen adımların izlenmesi yerinde olacaktır.

1) Ücret ödeme dönemi geldiğinde işçinin yapmış olduğu fazla sürelerle çalışma veya fazla çalışma süresi / saati hesaplanır.

2) Serbest zaman kullanma konusundaki talebin işçiden gelmesi gerekmektedir. Bu nedenle işçinin ilgili ödeme dönemi için kendisine fazla çalışma ücreti ödenmesini istemediğini, bunun yerine serbest zaman kullanacağını yazılı olarak işverene bildirmesi gerekmektedir.

3)  Serbest zaman kullanmak isteyen işçinin ilgili ödeme dönemine ait hak ettiği serbest zaman; bir saat fazla çalışma için bir buçuk saat, bir saat fazla sürelerle çalışma için bir saat on beş dakika esas alınmak suretiyle hesaplanır. İşçinin serbest zaman kullanma talebinin ve hak ettiği serbest zaman süresinin gösterildiği yazılı bir belge düzenlenmesi önemlidir.

4) İşçi yukarıda belirtilen şekilde mutabık kalınan serbest zamanını 6 ay içinde işverene önceden yazılı olarak bildirmek koşuluyla kullanabilir. Yazılı talebin dilekçe veya form düzenlenmesi suretiyle yerine getirilmesi mümkündür.

5) İşçinin yazılı talebine istinaden işveren hak ettiği serbest zamanı işçiye, işin veya işyerinin gereklerine uygun olarak belirlediği tarihten itibaren vermek zorundadır. Bu anlamda serbest kullanma talebi işçiden gelecek ancak işçinin serbest zaman kullanacağı süre, gün veya dönem işveren tarafından karara bağlanacaktır.

6) İşçi serbest zamanını işgünleri ve çalışma süreleri içinde, aralıksız ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır. Özet olarak işçi hak ettiği serbest zamanı normal çalışması gereken gün ve sürelerde ücretinde bir kesinti yapılmaksızın izin şeklinde kullanacak ve bu sürede işverenin bilgisi dahilinde işe devam etmemiş olacaktır.

7) Son olarak, işçiye fazla çalışma karşılığı hak ettiği serbest zamanın kullandırıldığına dair bir belgenin düzenlenerek imzalanması durumun ispatı bakımından faydalı olacaktır.