FAZLA ÇALIŞMADA USÜL VE ONAY

1. I) Genel Olarak Fazla Çalışma ve Fazla Sürelerle Çalışma

4857 sayılı İş Kanununa göre, genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırk beş saattir ve ülkenin genel yararları yahut işin niteliği veya üretimin artırılması gibi nedenlerle fazla çalışma yapılabilir.

Fazla Çalışma; en basit anlatımla İş Kanununda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırk beş saati aşan çalışmalardır, ancak haftalık kırk beş saati aşan her çalışmanın fazla çalışma olarak nitelendirilmesi mümkün değildir.

Esnek çalışma modellerinden sayılan denkleştirme uygulaması (yoğunlaştırılmış iş haftaları) ve telafi çalışması yapılan durumlarda haftalık çalışma süresi bu modellerin niteliği gereği kırk beş saatin üzerinde gerçekleşir.

Denkleştirme esasının uygulandığı hallerde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık iş süresini aşmamak koşulu ile bazı haftalarda toplam kırk beş saati aşsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz.

Telafi çalışmasının yapıldığı haftalarda gerçekleşen kırk beş saatin üzerindeki çalışmalar da fazla çalışma sayılmayacaktır.

Bu hususlar İş Kanununun 41 ve 64 üncü maddelerinde açık olarak belirtilmiştir.

Fazla Sürelerle Çalışma ise haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırk beş saatin altında belirlendiği durumlarda, belirlenmiş olan bu süreyi aşan ve kırk beş saate kadar yapılan çalışmalardır.

Yine aynı şekilde denkleştirme uygulaması veya telafi çalışması sebebiyle belirlenmiş olan normal haftalık çalışma süresinin aşılması fazla sürelerle çalışma olarak değerlendirilmeyecektir.

1. II) Zorunlu Nedenlerle ve Olağanüstü Hallerde Fazla Çalışma

Gerek bir arıza sırasında, gerek bir arızanın mümkün görülmesi halinde yahut makineler veya araç ve gereç için hemen yapılması gerekli acele işlerde yahut zorlayıcı sebeplerin ortaya çıkmasında, işyerinin normal çalışmasını sağlayacak dereceyi aşmamak koşulu ile işçilerin hepsi veya bir kısmına fazla çalışma yaptırılabilir.

Seferberlik sırasında ve bu süreyi aşmamak şartıyla, yurt savunmasının gereklerini karşılayan işyerlerinde fazla çalışmaya lüzum görülürse işlerin çeşidine ve ihtiyacın derecesine göre Cumhurbaşkanı günlük çalışma süresini, işçinin en çok çalışma gücüne çıkarabilir.

III) Fazla Çalışma Yapılamayacak İşler

1- Sağlık Kuralları Bakımından Günde Azami Yedi Buçuk Saat Veya Daha Az Çalışılması Gereken İşler Hakkında Yönetmelik hükümlerinde sayma yoluyla belirtilen iş ve işlerde fazla çalışma yapılamaz.

2- Turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işler istisna olmak üzere en geç saat 20.00’de başlayarak en erken saat 06.00’ya kadar süren gece döneminde fazla çalışma yapılamaz.

Çalışma süresinin yarısından çoğunun gece dönemine rastlaması halinde bu çalışma ‘gece çalışması’ olarak nitelendirilir. Ancak, gündüz işi sayılan çalışmalara ek olarak yapılan fazla çalışmalar gece döneminde (yani saat 20.00 sonrasında) gerçekleştirilebilir.

3- Yer ve su altında yapılan işlerde (maden ocakları, kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi) fazla çalışma yapılamaz.

1. IV) Fazla Çalışma Yaptırılmayacak İşçiler

1- 18 yaşını doldurmamış işçilere fazla çalışma yaptırılamaz.

2- Yazılı onayları ile fazla çalışmayı kabul etmiş olsalar dahi sonradan bu duruma sağlıklarının el vermediği, yani fazla çalışma yapmalarının sağlık nedenleriyle sakıncalı olduğu doktor raporuyla belgelenen işçilere fazla çalışma yaptırılamaz.

3- Gebe, yeni doğum yapmış ve çocuk emziren işçilere fazla çalışma yaptırılamaz.

4- Kısmi süreli iş sözleşmesi ile çalıştırılan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz.

5- İş Kanunun ilgili maddelerinde belirtilen zorunlu nedenler ve olağanüstü haller dışında yer altında maden işlerinde çalışan işçilere fazla çalışma yaptırılamaz.

1. V) Fazla Saatlerde Çalışma ve İşçi Onayı

Fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırmak için işçinin yazılı onayının alınması gerekir.

Zorunlu nedenlerle veya olağanüstü durumlarda yapılan fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma için ise bu onay aranmaz.

Fazla çalışma ihtiyacı olan işverence bu onay iş sözleşmesinin yapılması esnasında ya da bu ihtiyaç ortaya çıktığında alınır ve işçi özlük dosyasında saklanır.

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışmanın hafta tatili gününde yapılmasına yönelik onaylar geçersizdir.

Fazla çalışma yapması yasak olan işçilerin veya fazla çalışma yapılmayacak işlerde istihdam edilen işçilerin yazılı onayları da herhangi bir geçerlilik kazanmayacaktır.

Turizm, özel güvenlik ve sağlık hizmeti yürütülen işlerde (bu işyerlerindeki alt işverenler de dahil olmak üzere) işçinin yazılı onayının alınması şartıyla ancak gece döneminde yedi buçuk saatin üzerinde çalışma yaptırılabilir.

1. VI) Onayın Geri Alınması

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapmak istemeyen işçi verdiği onayı 30 gün önceden işverene yazılı olarak bildirimde bulunmak kaydıyla geri alabilir.

Fazla saatlerde çalışmaya onay vermeyen veya vermiş olduğu onayı geri alan işçiye fazla çalışma yada fazla sürelerle çalışma yaptırılamaz. Bu durum iş sözleşmesinin işveren tarafından haklı nedenle feshi için gerekçe yapılamaz.

Bununla birlikte fazla çalışmaya ve fazla sürelerle çalışmaya onay vermiş işçinin işverenin talep ettiği zamanlarda bu çalışmalara katılmaması doğruluk ve bağlılığa uymayan davranış oluşturur. Bu durumda iş sözleşmesinin işveren tarafından haklı nedenle feshi mümkündür.

VII) Fazla Saatlerle Çalışmada Sınır

Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda 270 saatten fazla olamaz.

Bu süre sınırı, işyerlerine veya yürütülen işlere değil, işçilerin şahıslarına ilişkindir.

Bir yıl içindeki fazla saatlerle çalışma süresi toplamı 270 saati bulan işçiden artık fazla saatlerde çalışma yapması istenemez. İşçinin fazla saatlerde çalışma yapmaya onay vermiş olması bu durumu değiştirmez.

Özetle fazla saatlerle çalışma konusunda işçinin vermiş olduğu onay yıllık toplam 270 saate kadar kendisini bağlar.

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma konusunda günlük bir sınır ise belirlenmemiştir. Ancak, fazla saatler dahil günlük çalışma süresinin 11 saati aşmaması gerekir. Bu bakımdan fazla saatlerle çalışmanın günlük üst sınırı işyerindeki normal günlük çalışma süresine göre değerlendirilecektir.

Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma sürelerinin hesabında yarım saatten az olan süreler yarım saat, yarım saati aşan süreler ise bir saat sayılır.

 VIII) Fazla Saatlerle Çalışmaların Belgelendirilmesi

İşçiler ile işverenler arasındaki en önemli ihtilaf konularından birisi fazla saatlerle çalışma konusudur. İşçi tarafı yapmış olduğu fazla saatlerle çalışmaların ücretlerinin ödenmediğini iddia ederken işverenler de fazla süreye ilişkin ücretleri ödediklerini yahut böyle bir çalışma yapılmadığını beyan ederler. Bahsi geçen ihtilafların çözümü ancak çalışılan saatlerin belgelendirilmesi ile gerçekleştirilir.

İşveren, fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma yaptırdığı işçilerin bu çalışma saatlerini gösteren bir belge düzenlemek, imzalı bir nüshasını işçinin özlük dosyasında saklamak zorundadır.

İşçilerin işlemiş olan fazla çalışma ve fazla sürelerle çalışma ücretleri normal çalışmalarına ait ücretlerle birlikte ödenir. Bu ödemeler, ücret bordrolarında ve işçiye verilmesi gereken ücret hesap pusulalarında açıkça gösterilir.

Yargı mercilerince fazla saatlerle çalışma konusunda çıkan ihtilafların değerlendirilmesinde; çalışma sürelerinin imzalı kayıtlarla belgelendirilmesi, ücret bordrolarında fazla çalışma tahakkuku / sütunu bulunup bulunması yahut işçi imzalarının veya ihtirazı kayıtlarının yer alıp almadığı önem arz etmektedir.

Sonuç olarak gerçekleşen çalışma süreleri ile bu sürelere ilişkin ücretlerin tahakkuk ettirilip ödendiğine ilişkin belgelerin işçi imzalı olarak takip edilmesi ve dosyalanması hususları ihmal edilmemelidir.

İş ilişkisinin taraflarına iş kazasız, mutlu, huzurlu, bereketli ve kazançlı bir hafta dileriz.