İŞ MEVZUATINDA ENGELLİ İŞÇİ İSTİHDAMI

(Özel Sektör İşyerleri ve İşverenleri Esas Alınmıştır.)

Engelli İşçi:  

Doğuştan ya da sonradan herhangi bir nedenle bedensel, zihinsel, ruhsal, duyusal ve sosyal yeteneklerini çeşitli derecelerde kaybetmesi nedeniyle toplumsal yaşama uyum sağlama ve günlük gereksinimlerini karşılamada güçlükleri olan ve korunma, bakım, rehabilitasyon, danışmanlık ve destek hizmetlerine ihtiyaç duyan kişilerden tüm vücut fonksiyon kaybının en az yüzde kırk (% 40) olduğu sağlık kurulu raporu ile belgelenenler iş mevzuatı anlamında engelli olarak kabul edilir.

Engelli Çalıştırma Yükümlülüğü:

50 veya daha fazla işçi çalıştıran işverenler istihdam ettikleri işçi sayısının yüzde üçü (% 3) oranında engelli işçiyi meslek, beden ve ruhi durumlarına uygun işlerde çalıştırmakla yükümlüdürler.

Tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde veya işletmelerde engelli işçi istihdam yükümlülüğü 51 ve daha fazla işçi çalıştırılması halinde başlar.

İşçi sayısı 51’den az olan tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerleri 4857 sayılı İş Kanunu kapsamında olmadığından bu işyerlerinin veya işletmelerin engelli işçi istihdam zorunluluğu bulunmamaktadır.

Çalıştırılacak Engelli İşçi Sayısının Tespiti:

  1) Aynı il sınırları içinde birden fazla işyeri bulunan işverenin çalıştırmakla yükümlü olduğu engelli işçi sayısı, toplam işçi sayısına göre hesaplanır.

            2) Çalıştırılacak işçi sayısının tespitinde işveren tarafından belirli ve belirsiz süreli iş sözleşmesine göre çalıştırılan tüm işçiler esas alınır.

3) Kısmi süreli iş sözleşmesine göre çalışanlar varsa bu işçiler çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli çalışmaya dönüştürülür ve işyerindeki tam süreli çalışan işçi sayısına ilave edilir. Oranın hesaplanmasında yarıma kadar kesirler dikkate alınmaz. Yarım ve daha fazla olan kesirler tama dönüştürülür. (Aylık işgücü çizelgesinin ilgili yerine kısmı sürelilerin ay içindeki çalıştıkları toplam saat sayısı yazılır.)

4) İşveren tarafından istihdam edilen işçi sayısının tespitinde yer altı ve su altı işyerinde çalışanlar hesaba katılmaz. Bu işçilerin varlığı halinde sayıları istihdam oranının uygulanması bakımından toplam işçi sayısından düşülür.

5) 5188 sayılı Özel Güvenlik Hizmetlerine Dair Kanuna tabi olarak işyerlerinde güvenlik elemanı olarak çalıştırılan işçiler engelli işçi sayısının tespitinde dikkate alınmaz. Bu işçilerin de varlığı halinde sayıları istihdam oranının uygulanması bakımından toplam işçi sayısından düşülür.

6) İşyerinde kısmi süreli olarak çalıştırılan engelli işçi bulunması halinde bunlar çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli çalışmaya dönüştürülür ve toplam işçi sayısından düşülür.

Oranın hesaplanmasında yarıma kadar kesirler dikkate alınmaz. Yarım ve daha fazla olan kesirler tama dönüştürülür.

7) 4857 sayılı İş Kanununun 7 inci maddesi hükümleri uyarınca geçici işçi sağlama sözleşmesi ile çalışan işçiler engelli işçi istihdamı bakımından gerek özel istihdam bürosunun gerekse bu işçileri çalıştıran işverenlerin toplam işçi sayısına dahil edilmez.

8) İstihdam oranının uygulanması bakımından işveren tarafından çalıştırılan engelli işçiler toplam işçi sayısının hesabında dikkate alınmaz. Bu işçiler de toplam işçi sayısından eksiltildikten sonra yüzde üç oran uygulanacaktır.

Engelli İşçinin Kısmi Süreli İş Sözleşmesiyle İstihdamı:

Engelli işçinin kısmi süreli iş sözleşmesi ile istihdamı öncellikle işçinin kendi talebine bağlıdır.

Zorunlu çalıştırma yükümlülüğünün kısmi süreli istihdam ile karşılanmak istenmesi ve / veya aynı zamanda işyerinde engelli olmayan kısmi süreli işçi bulunması halinde gerek çalıştırılması gereken engelli işçi sayısı gerekse yüzde üç oranın uygulanacağı toplam işçi sayısı yukarıda açıklanan hususlar dikkate alınarak belirlenir.

(Mevcut kısmi süreli engelli işçiler çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli işçiye dönüştürülüp toplam işçi sayısından düşülür; engelli olmayan kısmi süreli işçiler de çalışma süreleri dikkate alınarak tam süreli işçiye dönüştürülür ve işçi sayısına eklenir. Her iki halde de oranın hesaplanmasında yarıma kadar kesirler dikkate alınmaz, yarım ve daha fazla olan kesirler tama ulaştırılır.)

Engelli İstihdamında Kurum Aracılığı:

İşverenler çalıştırmakla yükümlü oldukları engelli işçileri Türkiye İş Kurumu aracılığı ile sağlarlar.

İlgili işçiler ve işverenler tarafından işlemler Kurum hizmetlerine ilişkin içerikleri bir arada bulunduran ve kurum portalı olarak adlandırılan internet sitesi üzerinden ya da kurum ünitesi olarak adlandırılan il müdürlükleri veya hizmet merkezlerine şahsen başvurmak suretiyle yerine getirilir.

Kurum hizmetlerinden yararlanmak isteyen iş arayan engelli ve işverenlerin Kurum portalına üye olarak veya şahsen Kurum ünitelerine başvurarak kaydolmaları zorunludur.

Engelli olarak kaydolanlar Sağlık Kurulu Raporuyla durumlarını kurum ünitesine belgeleyene kadar bu statüde değerlendirilmezler.

Kurum aracılığı olmadan engelli istihdam eden işverenin, engellinin işe başlama tarihinden itibaren bu durumu en geç onbeş iş günü içinde Kuruma bildirmesi ve tescil ettirmesi zorunludur.

Kurum tarafından tescili yapılmayan işçi engelli statüsünde değerlendirilmez.

İşyerinin işçisi iken engelli duruma düşenlere öncelik tanınır.

Engelli İşçi Talebi:

İşverenler, çalıştırmakla yükümlü bulundukları engelli işçileri, yükümlülüğün doğmasından itibaren beş (5) iş günü içinde niteliklerini de belirterek Kurumdan talep eder.

Taleplerde, işyerinde yapılan işin gerektirdiği ağırlıklı vasıfların üstünde istihdamı zorlaştırıcı şartlar öne sürülemez; ayrıca işin niteliği gerektirmediği sürece, engellilik oranına üst sınır getirilemez ve engel grupları arasında ayrım yapılamaz.

Talebin Karşılanması:

Kurum, işverenin engelli talep tarihinden itibaren en geç on (10) gün içinde, uygun engellileri durumlarını ve niteliklerini belirten belgelerle birlikte işverenle görüştürür.

İşveren bu görüşmeden itibaren engelli açığını, en geç on beş (15) gün içinde karşılamak zorundadır.

İşverenler engelli işçi istihdamını;

• Kurum tarafından görüştürülenler arasından seçerek;
• Kurum portalında kayıtlı iş arayan diğer engellilerden seçerek;
• Kendi imkanlarıyla temin edeceği engelliler arasından;

Gerçekleştirmek durumundadır.

İşverenler engelli işçi istihdamı konusunda yaptığı görüşmeler sonucunda işe alınanları ve alınmayanları, alınmayış nedenlerini de belirterek Kuruma bildirmekle yükümlüdür.

Son olarak, işverenler engelli açığını yükümlülüğün doğduğu andan itibaren otuz (30) gün içinde karşılamak zorundadır.

Çalışırken Engelli Kapsamına Girenler:

İş sözleşmesi devam ederken engelli kapsamına girenler için işverenlerin tescil talebinde bulunması halinde gerekli belgelerine istinaden Kurum tarafından engelli olarak tescilleri yapılır.

Engelli İşçilere Yönelik Ayrımcılık Yasağı:

İşe alınmada; iş seçiminden, başvuru formları, seçim süreci, teknik değerlendirme, önerilen çalışma süreleri ve şartlarına kadar olan aşamaların hiçbirinde engelliler aleyhine ayrımcı uygulamalarda bulunulamaz.

Çalışan engellilerin aleyhine sonuç doğuracak şekilde, diğer kişilerden farklı muamelede bulunulamaz.

Ayrımcılık veya farklı muamele gösteren işverenler için 5237 sayılı Türk Ceza Kanununun 122 nci maddesi hükümleri (bir yıldan üç yıla kadar hapis cezası) uygulanır.

İşyeri ve Çalışma Koşullarının Engelli İşçilere Göre Hazırlanması:

Engelli işçiler çalışma hayatında kendileri için özel politika gerektiren gruplar arasında yer almaktadır.

Bu nedenle işverenler;

• İşyerlerini engellilerin çalışmalarını kolaylaştıracak ve işin engelli çalışana uygunluğunu sağlayacak şekilde hazırlamak;
• Sağlıkları için gerekli tedbirleri almak;
• Mesleklerinde veya mesleklerine yakın işlerde çalıştırmak;
• İşleriyle ilgili bilgi ve yeteneklerini geliştirmek;
• Çalışmaları için gerekli araç ve gereçleri sağlamak;

Zorundadırlar.

Uygun koşulların varlığı halinde çalışma sürelerinin başlangıç ve bitiş saatleri iş kanunlarında belirtilen sürelerden az olmamak koşuluyla, engellinin durumuna göre belirlenebilir.

Engellilerin Çalıştırılamayacakları İşler, Fazla Çalışma ve Vardiya Usulü Çalışma Konusu:

Engelli işçiler ile ilgili olarak mevzuatta belirtilen tek yasak bu işçilerin yer altı ve su altı işlerde çalıştırılamayacaklarıdır.

Bunun haricinde engelli işçiler sağlık kurulu raporunda çalıştırılamayacakları belirtilen işlerde çalıştırılamaz.

Bu bağlamda, engelli işçilerin fazla çalışma yapmalarında, gece döneminde çalışmalarında veya vardiya usulü (postalar halinde) çalışmalarında kendileri için verilen sağlık kurulu raporunda aksi yönde bir ibare mevcut değil ise yahut işyeri hekimi tarafından bu duruma özel bir kayıt düşülmedikçe her hangi bir sakınca bulunmamaktadır.

Engelli İşçi İstihdam Teşvikleri :

İşverenler tarafından çalıştırılan engelli işçilere ait prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan sigorta primine ait işveren hisselerinin tamamı; kontenjan fazlası engelli çalıştıran ve yükümlü olmadıkları halde engelli çalıştıran işverenlerin bu şekilde çalıştırdıkları her bir engelli için prime esas kazanç alt sınırı üzerinden hesaplanan sigorta primine ait işveren hisselerinin tamamı Hazinece karşılanır.

Bu imkandan yararlanabilmek için işverenlerin aylık prim ve hizmet belgelerini yasal süresi içinde SGK Başkanlığı ilgili birimine vermeleri ve sigortalılara ilişkin prim tutarlarını ödemeleri şarttır.

Denetim ve İdari Para Cezası :

İşyerlerinde çalıştırılacak engelli, işçilerle ilgili yapılacak denetim, 4857 sayılı İş Kanununun öngördüğü çalışma hayatının denetimi ve teftişi esaslarına göre yapılır.

4857 sayılı İş Kanununun 30 uncu maddesindeki yükümlülüklere aykırı olarak engelli işçi çalıştırmayan işveren veya işveren vekiline çalıştırmadığı her engelli ve çalıştırmadığı her ay için 2023 yılı verilerine göre 13.191-TL idari para cezası verilir.

Engelli işçi çalıştırılmasına ilişkin yükümlülüklerini yerine getirmediği tespit edilen işveren hakkında 4857 sayılı İş Kanununun 101 inci maddesinde belirtilen idari para cezası, aynı Kanunun 108 inci maddesi gereğince, işyerinin bulunduğu yerdeki Çalışma ve İş Kurumu İl Müdürü tarafından doğrudan verilir.

Türkiye İş Kurumu ilgili ünitesi tarafından, işyerlerinden iş ve işgücü konularında bilgi istenildiğinde, belirtilen süre içinde bilgi verilmesi zorunludur. Bu kapsama engelli işçiler ile ilgili bilgiler de dahildir.

Bu bildirim yükümlülüğüne aykırı hareket eden işverenlere 4904 sayılı Türkiye İş Kurumu Kanununun 20 nci maddesinin birinci fıkrasının (i) bendi gereğince 2023 yılı verilerine göre 17.901-TL idari para cezası verilir.