TÜM YÖNLERİYLE KIDEM TAZMİNATI (3)

 (Önceki yazının devamıdır.)

Kıdem Tazminatı Hesabında İlave Edilecek Menfaatler:

Kıdem tazminatı son brüt ücret üzerinden hesaplanır.

Bu ücretin belirlenmesinde işçiye para ve para ile ölçülmesi mümkün menfaatlerin de göz önüne alınması gerekmektedir.

Söz konusu menfaatlerin kaynağı iş sözleşmesi, Kanun veya işyeri uygulaması olabilir. Bunlar arasında herhangi bir fark bulunmamaktadır. Önemli olan menfaatin süreklilik arz etmesidir.

Genel olarak kıdem tazminatı hesabında asıl ücrete giydirilmesi gereken menfaatler şu şekilde örneklendirilebilir:

Düzenli olarak ödenen ikramiye (bayram, yılbaşı veya kuruluş yıldönümü vs. gerekçeleriyle); maktu ve düzenli olarak ödenen prim; yemek (ayni veya nakdi), yol yardımı (ayni veya nakdi), kasa tazminatı; düzenli olarak verilen gıda yardımı (ayni veya nakdi), yılbaşı paketi; yakacak yardımı; aile yardımı; çocuk yardımı; kar payı – temettü ödemeleri; konut yardımı (ayni veya nakdi); düzenli olarak verilen eğitim yardımı; giysi veya giyim yardımı (ayni veya nakdi); özel sağlık sigortası yardımı; özel hayat sigortası primi; bireysel emeklilik yardımı; kira yardımı; aydınlatma yardımı; unvan – imza tazminatı; maktu izin harçlığı; fiilen çalışılan süre göz önüne alınmaksızın, işçi yapmış olsun veya olmasın ödenen maktu fazla çalışma ücretleri (yıllık 270 saatlik fazla çalışma dahil ücret sistemleri gibi)

Kıdem Tazminatı Hesabında İlave Edilmeyecek Menfaatler:

Kıdem tazminatı hesabına işçiye sağlanmış olan menfaatlerden süreklilik arz etmeyen, sarf veya kullanım amacıyla yahut iş sağlığı ve güvenliği için verilen, ayrıca şarta bağlı olan ayni veya nakdi yardımlar dahil edilmeyecektir.

Kıdem tazminatı hesabına dahil edilmeyecek menfaatler şu şekilde örneklendirilebilir:

İşyerinde kullanılmak üzere işçiye verilen malzemeler (kıyafet, ayakkabı, temizlik malzemesi, havlu vs.); iş sağlığı ve güvenliği konusundaki kişisel koruyucu malzeme ve her türlü ekipman; ücret haricinde çalışmaya bağlı olarak ödenen fazla çalışma, artırımlı hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil çalışması fark ücretleri; peşin izin ücreti; satışa / hedefe bağlı primler ve ödüller; doğum yardımı; ölüm yardımı; harcırah (yolluk ödemeleri); asgari geçim indirimi tutarları; bir defaya mahsus / devamlılık arz etmeyen jestiyon mahiyetindeki ayni veya nakdi sosyal yardımlar

Menfaatlerin Asıl / Temel / Çıplak Ücrete Giydirilmesi:

Kıdem tazminatı olarak işçilere her geçen tam yıl için işverence 30 günlük ücret tutarı ödenir. Bu ücretin son ücret, brüt ücret ve giydirilmiş ücret olması gerekmektedir. Bu anlamda asıl ücrete işçiye işverence sağlanan para ve para ile ölçülmesi mümkün menfaatlerinin ne şekilde giydirileceği yahut bir diğer ifadeyle ekleneceği önem arz etmektedir.

Kısaca her bir tam yıl için işçiye 30 günlük ücret ödeneceğinden ayni veya nakdi olarak işçiye sağlanan menfaatlerin bir güne isabet eden kısmının bulunması gerekmektedir.

Örneğin bir ay içinde günde 10 liradan işçiye 26 işgünü için yol parası ödeniyorsa, yol parasının bir güne isabet eden kısmı (10 lira x 26 gün) / 30 şeklinde hesaplanacaktır. Aynı şekilde yemek ücreti hakkında da fiilen çalışılan günler esas alınmak suretiyle bir takvim gününe isabet eden tutarın bulunması gerekmektedir.

İşçiye devamlılık arz etmek koşuluyla her ay 5 günlük ücreti tutarında (örneğin 5 gün x 510-TL = 2550-TL) ikramiye ödemesi yapılıyor ise bunun bir güne isabet eden tutarı 2550 / 30= 85-TL’dir.

İşçiye yılda bir yakacak yardımı olarak 1.460-TL yakacak yardımı veriliyorsa bunun bir güne isabet eden kısmı 1460/365= 4-TL’dir.

Buraya kadar mantığını kısaca anlatmaya çalıştığımız sosyal yardımların giydirilmesi konusundaki teknik yaklaşım ise aşağıda yer almaktadır.

Kıdeme Esas Giydirilmiş Ücretin Hesaplanmasında;

• İş sözleşmesinin sona erme tarihinden önceki son bir yıl içinde işçiye sağlanmış olan menfaatler toplamının bir güne isabet eden kısmı hesaplanır (menfaatin yıllık toplam tutarının 365’e bölümü)

• Son bir yıl içinde menfaat tutarına zam yapılmış ise (ayni olarak sağlananlar hakkında birim değer artışı / nakdi olarak ödenenler hakkında tutar artışı) zam sonrası ile iş sözleşmesinin sona erme tarihi arasındaki gün sayısı gözetilerek bir güne isabet eden tutar esas alınır (elde edilen toplam tutar ilgili gün sayısına bölünür)

• Eğer sağlanan menfaatin brüt tutarına ulaşılabiliyor ise (yani vergi ve/veya sigorta prim yükü ilave olunabiliyorsa) brüt tutar asıl ücrete eklenir; brüt tutar elde edilemeyen nitelik var ise (örneğin vergi ve sigorta prim muafiyeti) sağlanan menfaatin net tutarı asıl ücrete eklenir (kira yardımı, bahşiş tutarları gibi)

• Dönemsel niteliği olmayan ve para ile ödenen sosyal yardımlarda iş sözleşmesinin sona erme tarihi öncesindeki bir yıllık dönemde işçiye verilen menfaat tutarının 365’e bölümü gerekmektedir.

• Para ile ödenmeyen menfaatlerde de son bir yıllık dönemde sağlanan menfaat tutarının 365’e bölünmesi esastır.

• Sabit olmayan / değişkenlik gösteren maddi sosyal yardımlarda (şoförler için sefer primi gibi) işçinin son bir yıl içinde bu ad altında elde ettiği menfaatin 365’e bölünmesi suretiyle bir güne isabet eden ortalama tutarın günlük brüt ücrete eklenmesi gerekmektedir.

• Saat ücreti için günlük ücret saat ücretinin yedi buçuk katı olarak hesaplanır. Aylık maktu ücrette günlük ücret ise aylık ücretin 30’a bölünmesi ile elde edilir.

• Bir günlük brüt ücret tutarına yukarıda belirtilen usuller doğrultusunda para ve para ile ölçülmesi mümkün menfaatlerin bir günlük tutarları (brüt olabiliyorsa brüt, aksi halde net) eklenerek kıdem tazminatına esas günlük brüt giydirilmiş ücret elde edilir.

Kıdem Tazminatının Hesaplanması:

İş sözleşmesinin sona ermesine bağlı olarak işveren tarafından işçiye her geçen tam yıl için 30 günlük ücreti tutarında, bir yıldan artan süreler için de aynı oran üzerinden kıdem tazminatı ödenmesi gerekmektedir.

Kıdem tazminatı hesaplanırken kıdem tazminatına esas bir günlük ücret tutarı (ki son brüt ve giydirilmiş ücret olmalıdır) öncelikle 30 ile çarpılır. Elde edilen bu tutar bir tam yıl karşılığı olmak üzere ödenecektir. Bir yıldan arta kalan süreler için bu tutara oranlama yapılır.

Örneğin 3 yıl 2 ay 28 günlük hizmet süresi olan bir işçi için kıdem tazminatına esas giydirilmiş bir günlük ücret tutarının (asıl ücret + yemek + yol parası) 525-TL olduğu kabulü ile;

Bir tam hizmet yılı için 30 günlük ücret tutarı à 525×30 à  15.750-TL

6 ay için oran dahilde olarak à  (15.750 / 12) x 6 à 7.875-TL

28 gün için oran dahilinde olarak à  (15.750 / 365) x 28 à 1.208,20-TL

Vergi öncesi hesaplanan toplam kıdem tazminatı brüt tutarı à 24.833,20-TL olacaktır.

(15.750-TL + 7.875-TL+ 1.208,20-TL)

Kıdem Tazminatında Vergi:

193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu’nun 25 inci maddesinin 7 numaralı bendi hükmü uyarınca işçilere ödenen kıdem tazminatının tamamı gelir vergisinden istisna edilmiştir.

Kıdem tazminatından sadece binde 7,59 oranında damga vergisi kesilir.

Kıdem Tazminatının Sosyal Güvenlik Mevzuatındaki Durumu:

Kıdem tazminatı 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu’nun 80 inci maddesinin 1 numaralı fıkrasının (b) bendi hükmü uyarınca prime esas kazanca dahil edilmez. (Sigorta priminden istisna edilmiştir.)

Kıdem Tazminatı Tavanı:

İşçilere bir tam hizmet yılı için ödenecek kıdem tazminatı tutarı için çeşitli nedenlerle bir tavan uygulaması getirilmiştir. (Bu yazı kapsamında nedenlerine değinilmeyecektir.)

Yasal düzenleme ile ifade edilecek olunursa toplu sözleşmelerle ve iş sözleşmeleriyle belirlenen kıdem tazminatlarının yıllık miktarı, Devlet Memurları Kanunu’na tabi en yüksek Devlet memuruna bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçemez.

Uygulamada bir tam hizmet yılı için 30 günlük giydirilmiş ücret tutarında ödenmesi gereken kıdem tazminatının tavan tutarı Cumhurbaşkanlığı İdari İşler Başkanı’na bir hizmet yılı için ödenecek emeklilik ikramiyesi tutarıdır.

Bu tutar Hazine ve Maliye Bakanlığı Kamu Mali Yönetim ve Dönüşüm Genel Müdürlüğünce mali ve sosyal haklar konulu genelgeler yoluyla duyurulmaktadır.

Kıdem tazminatı tavan tutarı;

01.01.2023-30.06.2023 tarihleri arasındaki dönem için à 19.982,83-TL dir.

Kıdem tazminatına esas alınacak giydirilmiş ücretin 30 günlük tutarının yukarıda belirtilen tavan tutarını aşması halinde işçiye ödenecek kıdem tazminatı tavan tutar esas alınmak suretiyle hesaplanır.

Kıdem Tazminatında Zaman Aşımı:

4857 sayılı İş Kanunu’na 2017 yılı içinde eklenen hüküm ile (Ek Madde 3) 10 yıl olan kıdem tazminatındaki zamanaşımı süresi 5 yıla indirilmiştir. Aynı Kanunun geçiş hükümlerini düzenleyen geçici 8 inci maddesi gereği kıdem tazminatında zamanaşımı süresi artık 5 yıl olarak uygulanmaktadır.

Kıdem Tazminatında Faiz:

Kıdem   tazminatının   zamanında   ödenmemesi halinde gecikme süresi için ödenmeyen süreye göre mahkemece mevduata uygulanan en yüksek faize hükmedilir.

İş sözleşmesinin sona erdiği tarih faizin başlangıç tarihidir.

Kıdem Tazminatının Taksitler Halinde Ödenmesi:

Kıdem tazminatı iş sözleşmesinin sona ermesinde defaten ödenmesi gereken bir tazminat tutarıdır. Bu anlamda iş sözleşmesinin sona erme tarihinde muaccel olur.

Kıdem tazminatının iş sözleşmesinin sona erdiği tarihte nakden ve defaten ödenmesi esas olmakla birlikte taraflar bu ödemenin taksitler halinde yapılması veya bir başka ödeme aracı (çek, senet vb.) kullanılmak suretiyle gerçekleştirilmesi konusunda anlaşabilirler.

Kıdem tazminatının taksitler halinde ödenmesi konusunda taraflar anlaştığı halde işveren tarafından bir veya birkaç taksit ödendikten sonra kıdem tazminatı ödemesine devam edilmez ise işçinin iş sözleşmesinin sona erme tarihi itibariyle kıdem tazminat tutarının tamamı için faiz talep etme hakkı bulunmaktadır.

Kıdem Tazminatının Hesaplanmasında Dikkat Edilecek Boşluk Süreler:

Kıdem tazminatı asgari bir tam yıl olmak kaydıyla işçinin işe başladığı tarihten itibaren iş sözleşmesinin sona erdiği tarihe kadar geçen hizmet süresi için hesaplanacaktır.

Bu anlamda iş sözleşmesinin devam etmesi kıdem süresinin de devam etmekte olduğu anlamına gelecektir.

Bununla birlikte iş sözleşmesi devam ederken çeşitli sebeplerle ortaya çıkan ve işçinin fiilen çalışmadığı bir kısım süreler kıdem tazminatının hesabında toplam hizmet süresinden düşülmektedir.

Bu süreleri şu şekilde örneklendirebiliriz:

• 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş Sözleşmesi Kanunu’nun 67 inci maddesinin üçüncü fıkrası hükmü uyarınca grev ve lokavtta geçen süre

• Uzun süren istirahat halleri (işçinin kıdemine göre 4857 sayılı İş Kanunu’nun 17nci maddesinde geçen bildirim sürelerine altı hafta eklendikten sonra bu süreyi aşan istirahat süreleri)

• Gözaltı ve tutuklulukta geçen boşluk süreler

• Hizmet akdinin askıda olduğu ücretsiz izin süreleri

• İşçinin mazeretsiz olarak işe devam etmediği süreler

                                                                                          (Yazı Dizisinin Sonudur)